خلق پول بانکی، موتور پنهان تورم مزمن در اقتصاد ایران
در سالهای اخیر، بحث درباره منشأ تورم در اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری به خلق پول بانکی گره خورده است؛ فرایندی که در ظاهر امری طبیعی در نظام بانکی مدرن است، اما در ساختار اقتصادی ایران به یکی از اصلیترین محرکهای افزایش نقدینگی و رشد قیمتها تبدیل شده است. این گزارش به سازوکار خلق پول توسط بانکها، نقش آن در تورم و تفاوت آن با خلق پول حاکمیتی میپردازد.
به گزارش اقتصاد پیشتاز، در نظام بانکی امروز، بانکها فقط واسطه میان سپردهگذار و وامگیرنده نیستند؛ آنها هنگام اعطای تسهیلات، عملاً پول جدید خلق میکنند. زمانی که یک بانک وام میدهد، مبلغ وام به صورت سپرده جدید در حساب مشتری ثبت میشود؛ سپردهای که پیش از آن وجود نداشت اما اکنون بخشی از نقدینگی فعال اقتصاد شده است. به این ترتیب، ترازنامه بانک دارایی جدیدی به نام «طلب از وامگیرنده» و بدهی جدیدی به نام «سپرده» ثبت میکند و حجم پول در گردش افزایش مییابد.
این افزایش نقدینگی در صورتی که متناسب با رشد تولید نباشد، تقاضای بیشازحد برای کالا و خدمات ایجاد میکند. در چنین شرایطی، عرضه توان پاسخگویی ندارد و قیمتها بالا میرود. همین سازوکار باعث شده است خلق پول بانکی بهویژه در دورههایی که بانکها بهدلیل ناترازی یا رقابت ناسالم تسهیلاتدهی را بیش از ظرفیت اقتصادی افزایش میدهند، به عامل مهمی در شکلگیری تورم بدل شود.
نکته مهم این است که سرعت گردش پول نیز اثر خلق پول را تشدید میکند. هرچه پول خلقشده سریعتر به بازارهای مصرف، دارایی یا حتی سفتهبازی وارد شود، فشار تورمی بیشتر میشود. در سالهای اخیر، بخش قابلتوجهی از نقدینگی جدید بهجای ورود به تولید، در بازارهای مسکن، ارز، طلا و داراییهای مالی گردش کرده و موجهای قیمتی شدیدی ایجاد کرده است.
اما تفاوت خلق پول بانکی با خلق پول حاکمیتی چیست؟ خلق پول حاکمیتی زمانی رخ میدهد که بانک مرکزی پایه پولی را افزایش میدهد؛ یعنی پولی که پشتوانه سیستم بانکی و ذخایر آن است. این نوع خلق پول اغلب از مسیرهایی مانند تأمین مالی دولت، خرید اوراق یا تزریق ذخایر به بانکها انجام میشود. با وجود این، اثر مستقیم آن بر تورم معمولاً کمتر از خلق پول بانکی است؛ زیرا پول حاکمیتی ابتدا باید در اختیار بانکها قرار گیرد تا آنها با وامدهی، حجم نقدینگی را افزایش دهند.
در ایران، رشد پایه پولی در کنار ضعف نظارت بر شبکه بانکی، فضای مناسبی برای گسترش بیضابطه اعتبارات ایجاد کرده است. نتیجه آن است که بخش بزرگی از نقدینگی کشور نه از طریق انتشار پول توسط دولت، بلکه از طریق خلق سپرده توسط بانکها شکل گرفته است. این روند، وقتی با کمبود تولید و کسری بودجه مزمن همراه میشود، به تورمی ساختاری و پایدار منجر میگردد.
در نهایت، کنترل تورم بدون مهار خلق پول بانکی و هدایت آن به سمت فعالیتهای مولد ممکن نیست. اصلاح ترازنامه بانکها، افزایش شفافیت در تسهیلاتدهی و انضباط در سیاستهای پولی میتواند مهمترین ابزارهای کاهش فشار تورمی در اقتصاد ایران باشد.