چالش متانولی شدن صادرات پتروشیمی ایران؛ زنگ خطری برای ارزش افزوده ملی
بررسی تازهترین دادههای صادراتی نشان میدهد بیش از ۴.۴ میلیون تن از مجموع ۶.۸ میلیون تن صادرات پتروشیمی ایران در سال جاری، متانول بوده است؛ موضوعی که بیانگر وابستگی شدید سبد صادراتی به محصولات کمارزش و فقدان توسعه متوازن زنجیره ارزش است. این روند زنگ خطری جدی برای آینده صنعت پتروشیمی و اقتصاد ملی محسوب میشود.
به گزارش اقتصاد پیشتاز: گزارشها نشان میدهد که در سالهای اخیر تمرکز ظرفیتهای تولیدی صنعت پتروشیمی ایران به شکل قابلتوجهی به سمت واحدهای تولید متانول متمایل شده است؛ محصولی که اگرچه از نظر حجم تولید و سهولت فروش مزیت دارد، اما در مقایسه با بسیاری از مشتقات پاییندستی، ارزش افزوده اندکی ایجاد میکند. در همین حال، صنایع مبتنی بر خوراک مایع ــ که توان بالقوهای برای ایجاد سودآوری بالا و توسعه صنعتی دارند ــ به دلیل محدودیت سرمایهگذاری، فناوری، و چالشهای انرژی از ظرفیت کامل خود بهرهمند نشدهاند.
این تمرکز یکجانبه تهدیدی برای پایداری ارزآوری کشور است. وقتی بیش از دوسوم صادرات پایه به یک محصول خاص اختصاص پیدا میکند، اقتصاد در برابر نوسانات جهانی قیمت متانول آسیبپذیر میشود. همچنین کشور از توسعه صنایع با ارزش افزوده بالا محروم میماند؛ صنایعی مانند الفینها، آروماتیکها، پلیمرهای پیشرفته و مشتقات خاصی که میتوانند نقش مهمی در تنوعبخشی صادرات و تقویت تولید صنعتی ایفا کنند.
به گفته کارشناسان، سیاستگذاری نامتوازن در توسعه زنجیره ارزش، نبود نقشه راه جامع، و عدم جذابیت سرمایهگذاری در پروژههای تکمیلی باعث شده ایران در حلقه ابتدایی زنجیره باقی بماند. این وضعیت سبب میشود بخشی از مزیت اقتصادی خوراک، انرژی و موقعیت جغرافیایی کشور از بین برود.
برای اصلاح مسیر، لازم است برنامهای منسجم برای توسعه صنایع میاندستی و پاییندستی، هدایت سرمایه به سمت محصولات با ارزش افزوده بالا، و تنوعبخشی سبد صادراتی تدوین و اجرا شود. ادامه روند فعلی، خطر تبدیل ایران به صادرکننده عمدتاً متانول و از دست رفتن مزیتهای بلندمدت صنعت پتروشیمی را به همراه دارد.