نیمسال سخت اقتصاد ایران/ درآمدهای غیرنفتی از نفت پیشی گرفت اما همچنان راه طولانی در پیش است
در شش ماهه گذشته، صادرات غیرنفتی ایران با ثبت حدود ۲۵.۹ میلیارد دلار، از صادرات نفتی که ۲۳.۲ میلیارد دلار اعلام شده، فراتر رفت؛ رخدادی که برخی آن را نشانهای از افزایش وزن اقتصاد غیرنفتی میدانند. اما بررسیها نشان میدهد اتکا به نفت همچنان ادامه دارد و برای تقویت درآمدهای غیرنفتی، سیاستهای پایدار و ساختاری لازم است.
به گزارش اقتصاد پیشتاز، در نیمسال اخیر، آمارهای رسمی گمرک و سازمان توسعه تجارت نشان میدهد که صادرات غیرنفتی ایران مجموعاً به ۲۵.۹ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که نسبت به دوره مشابه سال قبل تغییر چشمگیری نداشته، اما همچنان سهم قابل توجهی در اقتصاد ایران دارد. این صادرات عمدتاً شامل محصولات پتروشیمی، گاز طبیعی، میعانات گازی، مواد معدنی، فلزات پایه و کالاهای صنعتی بوده است.
در مقابل، صادرات نفتی کشور در همین دوره حدود ۲۳.۲ میلیارد دلار گزارش شده؛ عددی که اگرچه همچنان یکی از پایههای اصلی درآمد ارزی دولت به حساب میآید، اما نسبت به گذشته نشاندهنده محدودیتهایی است که ناشی از تحریمها، مشکلات انتقال پول و محدودیت در بازارهای مقصد به وجود آمده است. با این حال، طبق گزارشهای پیشین بانک مرکزی، درآمد نفتی ایران در سال گذشته به شکل سالانه تا حدود ۶۷ میلیارد دلار بالا رفته بود و همین تفاوت نشان میدهد که درآمد شش ماه اخیر تحت تأثیر شرایط بینالمللی قرار گرفته است.
مقایسه این دو بخش در نیمسال جاری بیانگر آن است که برای نخستین بار، صادرات غیرنفتی اندکی بالاتر از صادرات نفتی ایستاده؛ امری که از یکسو نشانه مقاومت نسبی اقتصاد غیرنفتی و از سوی دیگر بازتاب محدودیتهای بخش نفتی است. اما کارشناسان تاکید میکنند که این برتری لزوماً به معنای جایگزینی نفت نیست، زیرا بسیاری از اقلام صادراتی غیرنفتی – بهویژه پتروشیمیها – همچنان بهطور غیرمستقیم وابسته به زنجیره انرژی و منابع هیدروکربوری هستند.
از سوی دیگر، یکی از چالشهای مهم در حوزه صادرات غیرنفتی، عدم بازگشت بخشی از ارز حاصل از صادرات به چرخه رسمی اقتصاد است. برخی گزارشها حاکی از آن است که طی سالهای اخیر میلیاردها دلار از درآمدهای غیرنفتی وارد سیستم بانکی و مالی نشده و همین امر باعث کاهش اثر واقعی این درآمدها در اقتصاد شده است.
در چنین شرایطی، تحلیلگران چند راهکار کلیدی برای تقویت درآمدهای غیرنفتی پیشنهاد میدهند. نخست، تنوعبخشی به مقاصد صادراتی ضرورت دارد؛ چرا که بخش قابلتوجهی از صادرات ایران به چند کشور محدود وابسته است و این تمرکز ریسکزا است. توسعه بازارهای جدید در آسیای میانه، آفریقا و آمریکای لاتین میتواند بخشی از این وابستگی را کاهش دهد.
راهکار دوم، تقویت زنجیره ارزش داخلی است؛ یعنی به جای خامفروشی مواد اولیه مانند سنگ آهن، مس یا محصولات پتروشیمی، ایران میتواند با توسعه صنایع پاییندستی و فرآوری، ارزش افزوده بالاتری ایجاد کند. چنین رویکردی هم سود صادراتی را افزایش میدهد و هم اشتغال بیشتری ایجاد میکند.
سومین راهکار، اصلاح و ثباتبخشی به سیاستهای ارزی است. فعالان اقتصادی بارها تاکید کردهاند که نوسانات شدید نرخ ارز و پیچیدگیهای مقررات بازگشت ارز، انگیزه صادرکنندگان را کاهش میدهد. ایجاد سازوکارهای شفاف و ثابت، میتواند فضای اقتصادی را قابل پیشبینیتر کند.
در نهایت، توسعه تجارت خدمات – از جمله گردشگری، خدمات فنی و مهندسی و آیتی – یکی از ظرفیتهای کمتر استفادهشده اقتصاد ایران است. در شرایط تحریم نفت، رشد این بخش میتواند بخشی از فشار بر صادرات کالا را کاهش دهد.