کمبود گاز و اولویت مصرف خانگی/ هشدار جدی برای صنعت پتروشیمی ایران در آستانه زمستان
با شروع فصل سرد و افزایش مصرف خانگی گاز، صنعت پتروشیمی ایران بار دیگر با بحران کمبود خوراک مواجه شده است؛ بحرانی که به قطع گاز ۱۲ مجتمع، کاهش تولید، توقف برخی واحدها و تهدید سهم ایران در بازارهای صادراتی منجر شده است.
به گزارش اقتصاد پیشتاز، با آغاز روزهای سرد و رشد چشمگیر مصرف گاز در بخش خانگی، یکی از حساسترین بحرانهای صنعت پتروشیمی ایران دوباره به سطح آمده است: کمبود خوراک گاز. طبق گزارشهای رسمی، تأمین گاز ۱۲ مجتمع پتروشیمی در هفتههای اخیر قطع شده است؛ اقدامی که در پی افزایش مصرف خانگی و الویتدهی به گرمایش منازل انجام شده و بار دیگر نشان داده که زیرساخت تولید و انتقال گاز کشور توان پشتیبانی همزمان از نیاز خانگی و صنعتی را ندارد.
ظرفیت اسمی صنعت پتروشیمی ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۷ میلیون تن برآورد میشود، اما طبق دادههای بینالمللی، حدود ۲۲ درصد از این ظرفیت به دلیل کمبود خوراک بلااستفاده مانده است. این شکاف بزرگ بین ظرفیت اسمی و تولید واقعی، نهتنها نشاندهنده تنگنای زیرساختی در تولید و انتقال گاز است، بلکه بیانگر عدم توازن میان توسعه بخش بالادستی نفت و گاز و رشد سریع صنایع پتروشیمی است. طی یک دهه گذشته، سرمایهگذاری در احداث مجتمعهای جدید پتروشیمی سرعت گرفت، اما توسعه زیرساختهای حیاتی ـ از میدانهای گازی تا خطوط انتقال و ایستگاههای تقویت فشار ـ عقب ماند و اکنون نتیجه این ناهماهنگی در قالب «ناترازی گاز» خود را نشان میدهد.
پیامدهای این کمبود خوراک گسترده است. بسیاری از مجتمعها با کاهش ۳۰ تا ۵۰ درصدی ظرفیت عملیاتی مواجه شدهاند و برخی واحدها ناچار به توقف موقت تولید شدهاند. کاهش تولید به معنای کاهش مستقیم صادرات و افت درآمد ارزی کشور است؛ موضوعی که بهویژه در زمانی که دولت به درآمدهای غیرنفتی نیاز مضاعف دارد، اهمیت بیشتری پیدا میکند. همچنین با توجه به اینکه ایران طی سالهای اخیر در بازارهای آسیایی و منطقهای رقبای جدی مانند عربستان، قطر و امارات دارد، هرگونه بیثباتی در تولید میتواند باعث از دست رفتن قراردادهای بلندمدت و جایگزینی عرضهکنندگان دیگر شود.
مشکلات ساختاری نیز تاثیر این بحران را تشدید میکنند. تحریمها و محدودیتهای مالی مانع جذب سرمایهگذاری خارجی در توسعه میدانهای گازی شدهاند. طرحهای مرتبط با استفاده از گازهای مشعل برای تامین خوراک جایگزین نیز به دلیل مشکلات فنی و کمبود سرمایه، به پیشرفت کامل نرسیدهاند. دولت برای جبران بخشی از کمبود، به سیاستهای مقطعی متوسل شده، اما این راهحلها پایدار نیستند و مسئله اصلی ـ که همان کمبود زیرساخت و ضعف توسعه بالادستی است ـ همچنان باقی مانده است.
از سوی دیگر، افزایش مصرف سوخت نیروگاهی در زمستان، فشار روی شبکه گاز را دوچندان میکند. نیروگاهها در بسیاری از روزهای سرد زمستان با کمبود گاز مواجه شده و به مصرف سوخت مایع روی میآورند؛ موضوعی که خود هزینههای جدیدی ایجاد کرده و در نهایت دوباره فشار بر تأمین گاز صنایع را بیشتر میکند.
چشمانداز کوتاهمدت صنعت پتروشیمی روشن نیست. احتمال تکرار قطعی گاز در هفتهها و ماههای سرد آتی بالاست و بسیاری از کارشناسان هشدار میدهند که تداوم این وضعیت میتواند به کاهش دائمی سهم ایران از بازارهای صادراتی منجر شود. در صورتی که توسعه ظرفیت تولید گاز و سرمایهگذاری در زیرساخت به سرعت انجام نشود، صنعت پتروشیمی ـ که روزگاری موتور محرک صادرات غیرنفتی کشور بود ـ با خطر عقبگرد جدی مواجه خواهد شد.
این بحران نشان میدهد که بدون اصلاح ساختار تامین خوراک، هیچ برنامه توسعهای در صنعت پتروشیمی پایدار نخواهد بود.
مریم میری