محمدامین حاجیلنگری: دولت باید بازار آزاد ارز را جمع کند
در شرایطی که نوسانات بازار ارز به یکی از چالشهای اصلی اقتصاد کشور تبدیل شده، دیدگاههایی مطرح میشود که ریشه این بیثباتی را نه در عوامل بیرونی، بلکه در سازوکارهای داخلی بازار و نحوه مدیریت تجارت و ارز میدانند؛ تحلیلهایی که در برابر نگاه رایج به ضرورت بازار آزاد و نقش تنظیمی آن، پرسشها و مخالفتهایی را برانگیخته است.
محمدامین حاجیلنگری، کارشناس اقتصادی، با اشاره به دلایل افزایش نرخ ارز، به اقتصاد پیشتاز گفت: عوامل مؤثر بر رشد نرخ ارز را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد؛ بخشی از آن ناشی از ضعفهای مدیریتی و ساختاری در سطح کلان و سیستمی است و بخشی دیگر به علل مقطعی بازمیگردد.
وی با اشاره به برخی عوامل کوتاهمدت افزود: به نظر میرسد تغییراتی در تیم فروش نفت رخ داده و تیم جدید، در مدیریت فروش نفت و ارز حاصل از آن، به اندازه تیمهای قبلی توانمند نبوده است. همچنین برخی گمانهزنیها درباره لو رفتن کانالهای فروش نفت و اطلاعات مالی بهدلیل تحولات مرتبط با FATF و CFT مطرح میشود که گفته میشود موجب امتناع برخی مشتریان از خرید نفت ایران شدهاند، هرچند میزان صحت این ادعاها بهطور قطعی مشخص نیست.
از تغییر تیم فروش نفت تا چالشهای تحریمی
حاجیلنگری با تأکید بر ضرورت اصلاح ساختاری سیاست ارزی اظهار کرد: اگر بخواهیم بهصورت سیستمی نرخ ارز در اقتصاد کشور اثرگذار نباشد، باید بازار آزاد و نظام تکنرخی ارز را از ساختار اقتصادی حذف کنیم؛ امری که بهلحاظ اجرایی امکانپذیر است. در حال حاضر، خودمان با دست خودمان دلار را به متغیری بزرگ و اثرگذار در اقتصاد تبدیل کردهایم.
او با تشریح وضعیت فعلی نظام تجاری کشور گفت: نظام تجارت کشور بر مبنای آزادی کامل فعالیت بخش خصوصی بدون برنامهریزی شکل گرفته است؛ بهگونهای که هر صادرکننده و واردکننده میتواند هر کالایی را به هر میزان صادر یا وارد کند.
دلار چگونه به متغیر اصلی اقتصاد تبدیل شد؟
این کارشناس اقتصادی بیان کرد: در کنار این وضعیت، بازاری آزاد به نام بازار ارز ایجاد شده که صادرکننده موظف است ارز خود را به آن تزریق کند و واردکننده نیز نیاز ارزی خود را از همان بازار تأمین کند و حاکمیت صرفاً نقش تنظیمکننده را ایفا میکند.
وی ادامه داد: نتیجه این ساختار، شکلگیری تقاضایی تقریباً بینهایت برای ارز است؛ تقاضایی که ریشه اصلی آن، خلق پول گسترده و کنترلنشده در نظام بانکی است.
خلق پول بانکی؛ موتور تقاضای بینهایت ارز
او با انتقاد از پیامدهای این سیاست تصریح کرد: در چنین سیستمی، حتی با وجود ارزپاشی و هزینههای سنگین دولت، نرخ ارز مهار نمیشود و دولت نیز قادر به تأمین کالاهای مورد نیاز مردم با قیمت مناسب نخواهد بود.
این کارشناس اقتصادی راهکار اصلی را جایگزینی بازار آزاد ارز با نظام تأمین و تخصیص دانست و گفت: حاکمیت باید مشخص کند چه کالاهایی و به چه میزان مورد نیاز کشور است و چه کالاهایی قابلیت صادرات دارد.
جایگزینی بازار آزاد با نظام تأمین و تخصیص ارز
وی افزود: ارز حاصل از صادرات باید یا مستقیماً توسط دولت مدیریت شود یا صادرکنندگان به بازگشت آن ملزم شوند تا این منابع صرف واردات کالاهای ضروری شود و از واردات کالاهای غیرضروری جلوگیری گردد.
حاجیلنگری با اشاره به واردات کالاهای لوکس اظهار کرد: واردات خودروهای لوکس و کالاهای غیرضروری مانند موبایلهای گرانقیمت، تنها تقاضا برای ارز را افزایش میدهد و فشار مضاعفی بر بازار وارد میکند.
وی تأکید کرد: اگر حاکمیت مسئول مستقیم تأمین نیازهای اساسی باشد، نرخ ارز در بازارهای غیررسمی اهمیت خود را از دست میدهد و اثر آن بر قیمت کالاهای داخلی کاهش مییابد. بدون اصلاح نظام پولی و محدود کردن خلق پول بانکی، هیچ سیاست ارزی موفق نخواهد بود.
او در پایان خاطرنشان کرد: حرکت به سمت پول الکترونیکی حاکمیتی، حذف بازار آزاد ارز و استقرار نظام تأمین و تخصیص، میتواند دلار را از یک متغیر تعیینکننده به یک عامل کماهمیت در اقتصاد کشور تبدیل کند.
برای مطالعه بیشتر گزارش «تا وقتی کسری بودجه از جیب بانک مرکزی و پایه پولی تامین میشود، نرخ ارز لنگر تورم است» را در صفحه اقتصاد پیشتاز بخوانید.